Khi Tết trở thành kỳ nghỉ: Giữ cốt lõi sum vầy hay chấp nhận những lựa chọn mới?

Chiều 29 Tết, căn nhà nhỏ ở ngoại ô Hà Nội vẫn sáng đèn. Trên bàn bếp, nồi bánh chưng đã sôi từ sáng. Người mẹ hơn 60 tuổi thoăn thoắt dọn mâm cúng tất niên nhưng ánh mắt liên tục dừng lại ở chiếc điện thoại đặt bên góc bàn. Bà chờ một cuộc gọi video từ con trai – người đã thông báo trước rằng năm nay cả gia đình sẽ đón Tết ở Nhật Bản cho các cháu có trải nghiệm mới.

Cuộc gọi đến đúng giờ giao thừa. Cả nhà chúc nhau năm mới qua màn hình. Tiếng pháo hoa vang lên ở hai múi giờ khác nhau. Cuộc trò chuyện ấm áp nhưng khi màn hình tắt đi, người mẹ vẫn lặng lẽ thở dài: “Có đủ cả mà lại thấy thiếu”.

Câu chuyện ấy không còn hiếm trong những năm gần đây, khi ngày càng nhiều gia đình Việt đối diện với một lựa chọn mới: về quê ăn Tết hay đi du lịch. Liệu Tết có đang mất dần ý nghĩa sum vầy hay chỉ đang chuyển sang một hình thức khác phù hợp hơn với đời sống hiện đại?

Tết không chỉ là kỳ nghỉ

Theo TS Tâm lý học Quách Thu Quế, nếu nhìn từ góc độ tâm lý – xã hội, Tết trước hết không phải là chuỗi ngày nghỉ, mà là một nghi thức tập thể mang tính phục hồi tinh thần.

“Tết là thời điểm con người được ‘trở về’ không chỉ về mặt địa lý, mà là trở về với cảm giác thuộc về, với ký ức chung của gia đình và dòng họ. Sau một năm bận rộn, áp lực và nhiều biến động, con người cần một khoảng lặng để xác nhận lại căn tính của mình, mình đến từ đâu, ai là người nâng đỡ mình và mình đang đứng ở vị trí nào trong gia đình”, TS Quế phân tích.

Những bữa cơm tất niên, khoảnh khắc chờ giao thừa, lời chúc đầu năm  tưởng chừng lặp lại và quen thuộc, thực chất là cơ chế tâm lý giúp cá nhân tái kết nối với hệ giá trị gia đình: sự tri ân, nhường nhịn, gắn bó và trách nhiệm giữa các thế hệ.

Với người cao tuổi, Tết còn mang ý nghĩa sâu sắc hơn. Đó là mốc thời gian hữu hình để chờ đợi con cháu trở về, là cảm giác mình vẫn còn được cần đến, vẫn là “trung tâm cảm xúc” của gia đình. Khi sự sum vầy ấy không còn trọn vẹn, khoảng trống để lại không chỉ là nỗi buồn mà đôi khi là cảm giác mất giá trị bản thân.

Vì sao người trẻ ngày càng chọn Tết để đi chơi?

Việc nhiều người trẻ không còn xem “về quê ăn Tết” là lựa chọn mặc định, theo TS Quách Thu Quế, không phải biểu hiện của sự vô tâm, mà phản ánh những dịch chuyển sâu sắc trong cấu trúc xã hội và nhu cầu tâm lý.

Thứ nhất, Tết hiện là một trong số ít khoảng thời gian nghỉ dài hiếm hoi trong năm. Với những người làm việc trong môi trường áp lực cao, đây gần như là cơ hội duy nhất để nghỉ ngơi đúng nghĩa. Du lịch, trong trường hợp này là nhu cầu hồi phục sức khỏe tinh thần, không đơn thuần là hưởng thụ.

Thứ hai, khái niệm gia đình đang thay đổi. Gia đình hạt nhân, gia đình sống xa quê, thậm chí gia đình đa quốc gia ngày càng phổ biến. Khi không gian sống đã phân tán, việc phải về đúng một nơi không còn mang ý nghĩa bắt buộc như trước.

Thứ ba, thế hệ trẻ lớn lên trong bối cảnh toàn cầu hóa, đề cao trải nghiệm cá nhân. Với họ, Tết không nhất thiết gắn với một địa điểm cố định, mà gắn với cảm giác tự do, mới mẻ và có ý nghĩa với bản thân.

Ngoài ra, không thể không nhắc đến yếu tố né tránh tâm lý. Với một số người, Tết truyền thống đồng nghĩa với áp lực hỏi han về công việc, hôn nhân, thu nhập. Du lịch trở thành cách tạm rời khỏi những kỳ vọng xã hội khiến họ mệt mỏi.

Theo TS Tâm lý học Quách Thu Quế, nhìn một cách công bằng, xu hướng du lịch Tết cũng mang lại những tác động tích cực. Ở cấp độ cá nhân, nó giúp giảm căng thẳng, cải thiện tâm trạng và tạo động lực cho năm mới. Một người bước vào năm mới với tinh thần nhẹ nhõm thường có khả năng làm việc và đóng góp tốt hơn.

Ở cấp độ xã hội, du lịch Tết thúc đẩy kinh tế, tạo việc làm cho nhiều địa phương. Nhiều vùng trước đây vắng vẻ dịp đầu năm nay trở nên sôi động, góp phần phân bổ lại dòng khách, giảm áp lực cho các đô thị lớn.

Về văn hóa, không ít người trẻ lựa chọn trải nghiệm Tết ở làng cổ, vùng cao, hoặc một địa phương khác để hiểu sâu hơn về bản sắc dân tộc theo một cách linh hoạt và chủ động hơn.

Những khoảng trống không thể xem nhẹ

Tuy vậy, TS Quách Thu Quế cho rằng, điều đáng lo không nằm ở việc “đi hay không đi”, mà ở những khoảng trống cảm xúc để lại cho người ở lại.

Với cha mẹ già, Tết không chỉ là một dịp lễ mà là biểu tượng của đoàn tụ. Khi con cái vắng mặt, cảm giác cô đơn, buồn bã, thậm chí bị bỏ rơi có thể xuất hiện, nhất là ở những gia đình ít con.

Về lâu dài, nếu trẻ em lớn lên mà thiếu trải nghiệm Tết gia đình, thiếu hình ảnh ông bà, mâm cơm đầu năm, những câu chuyện cũ được kể lại, Tết dễ bị cảm nhận như một kỳ nghỉ thông thường, không khác nhiều so với các dịp lễ khác.

Ở bình diện xã hội, sự đứt gãy nghi thức chung có thể làm suy yếu những “điểm neo văn hóa” vốn giúp cộng đồng gắn kết qua nhiều thế hệ.

Theo TS Quách Thu Quế, vấn đề không phải là bảo thủ giữ nguyên Tết cũ, cũng không phải là cổ súy cá nhân hóa tuyệt đối mà là tìm cách dung hòa.

“Tết không nhất thiết phải đủ ba ngày mùng Một, Hai, Ba tại quê nhà. Nhưng Tết khó có thể tồn tại nếu hoàn toàn vắng bóng sự kết nối gia đình”, chị nhấn mạnh.

Nhiều gia đình hiện nay đã chọn giải pháp linh hoạt, vẫn có bữa cơm tất niên, vẫn cùng nhau đón giao thừa, rồi sau đó mỗi người lựa chọn cách nghỉ ngơi riêng. Có gia đình tổ chức “Tết sớm” hoặc “Tết muộn”, miễn là sự gặp gỡ không mang tính hình thức. Điều cốt lõi cần giữ là cảm giác thuộc về, sự hiện diện có ý nghĩa và tinh thần tri ân.

Tết không đứng yên cũng như xã hội không ngừng vận động. Giữ Tết không có nghĩa là đóng băng nó trong quá khứ mà là giữ được tinh thần của Tết trong bối cảnh mới.

Khi con người vẫn còn cần được trở về, được kết nối và được công nhận trong gia đình, Tết sum vầy vẫn còn đất sống. Và khi xã hội biết chấp nhận những cách đón Tết đa dạng nhưng không đánh mất giá trị cốt lõi, Tết sẽ tiếp tục là điểm tựa tinh thần bền vững của người Việt dù ở bất cứ đâu.