Vì sao người xưa coi trọng những quy tắc ứng xử?

Không ít người đơn giản cho rằng những quy tắc cổ xưa chỉ là tàn dư của tư tưởng phong kiến, những khuôn phép trói buộc con người và đáng lẽ phải bị loại bỏ trong xã hội hiện đại, nơi tự do cá nhân ngày càng được đề cao.

Thế nhưng, nếu thoát khỏi định kiến rằng “quy tắc sinh ra chỉ để quản lý con người” và đặt mình vào hoàn cảnh sống của người xưa, chúng ta sẽ nhận ra một góc nhìn khác.

Người xưa coi trọng phép tắc không đơn thuần vì thích bị ràng buộc, càng không phải vì họ sinh ra đã muốn kìm nén bản thân. Trong thời đại thông tin liên lạc còn hạn chế, trật tự xã hội chưa được tổ chức chặt chẽ và con người phải dựa vào gia tộc, làng xóm để nương tựa lẫn nhau, những quy tắc ứng xử chính là một hệ thống thỏa thuận chung giúp giảm thiểu mâu thuẫn, bảo vệ bản thân và duy trì sự ổn định của cộng đồng.

Những quy tắc giúp con người chung sống hòa thuận

Thời xưa, phần lớn người dân sống quần tụ theo dòng họ. Một ngôi làng có thể bao gồm nhiều thế hệ thuộc cùng một gia tộc, ngày ngày gặp gỡ, tiếp xúc với nhau.

Khi nhiều người cùng sinh sống trong một không gian trong thời gian dài, những mâu thuẫn thường bắt đầu từ các chuyện nhỏ nhặt nhất.

Một lời nói không đúng lúc, cách cư xử thiếu chừng mực với người lớn tuổi hay thái độ tùy tiện khi đến nhà người khác đều có thể khiến những bất đồng nhỏ dần tích tụ, trở thành sự xa cách, tranh cãi, thậm chí dẫn đến xung đột giữa các gia đình, dòng họ.

Những quy tắc ứng xử trước hết ra đời nhằm hạn chế các va chạm thường ngày như vậy.

Chẳng hạn, trong bữa ăn, người nhỏ tuổi chờ người lớn tuổi cầm đũa trước không nhất thiết là để đề cao địa vị của người già hay hạ thấp người trẻ, mà còn thể hiện sự kính trọng và quan tâm giữa các thế hệ.

Khi trò chuyện, không tùy tiện ngắt lời người khác, không dò hỏi quá sâu chuyện riêng tư là cách tôn trọng ranh giới cá nhân.

Khi đến thăm nhà ai đó, cần báo trước thay vì đột ngột bước vào không gian riêng của họ. Đó cũng là biểu hiện của sự tôn trọng.

Những phép tắc này không nhất thiết dựa trên hình phạt hay sự cưỡng chế. Chúng được duy trì chủ yếu nhờ ý thức tự giác và sự đồng thuận của cộng đồng.

Nhờ có những quy ước chung, con người không phải liên tục thăm dò, thương lượng hay điều chỉnh cách ứng xử mỗi khi tiếp xúc với nhau.

Nói cách khác, mọi người cùng sử dụng một “ngôn ngữ giao tiếp” thống nhất. Ai cũng phần nào biết điều gì nên làm, điều gì cần tránh, từ đó có thể dự đoán hành vi của người khác và cảm thấy yên tâm hơn trong các mối quan hệ.

Đây chính là giá trị giản dị nhưng quan trọng của những quy tắc ứng xử trong xã hội truyền thống. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa phép tắc ứng xử và sự áp đặt thứ bậc.

Một số quy định trong xã hội xưa thực sự bắt nguồn từ chế độ đẳng cấp, đòi hỏi người có địa vị thấp phải phục tùng vô điều kiện, hạn chế quyền tự do và tiếng nói cá nhân. Những quy định như vậy không còn phù hợp và cần được loại bỏ khi xã hội phát triển.

Nhưng cũng có nhiều gia quy, hương ước và tập tục dân gian được xây dựng trên nguyên tắc tôn trọng hai chiều.

Con cháu kính trọng ông bà, cha mẹ nhưng người lớn cũng phải yêu thương, thấu hiểu con trẻ. Chủ nhà tiếp đãi khách nhiệt tình nhưng khách cũng cần cư xử đúng mực, không gây phiền hà cho gia chủ.

Cốt lõi của những quy tắc ấy là sự quan tâm và tôn trọng lẫn nhau, chứ không phải sự phục tùng một chiều.

Phép tắc không chỉ để đối nhân xử thế mà còn để rèn luyện bản thân

Người xưa thường nói: “Không có quy củ, không thành vuông tròn”.

Câu nói này không chỉ nhằm giáo dục hay quản lý thế hệ trẻ mà còn nhắc nhở mỗi người về việc tự điều chỉnh hành vi của chính mình.

Người xưa hiểu rằng bản tính con người luôn tồn tại những khía cạnh như tùy hứng, nóng vội, hiếu thắng và mong muốn giành phần hơn.

Nếu hoàn toàn buông thả theo cảm xúc, con người rất dễ nói năng thiếu suy nghĩ, hành động vượt quá giới hạn và gây tổn thương cho người khác. Bởi vậy, phép tắc còn được xem như một thước đo để mỗi người tự kiểm soát bản thân.

Khi thành công không quá kiêu ngạo, khi thất bại không đánh mất sự bình tĩnh, khi xảy ra tranh chấp vẫn biết chừa cho đối phương một con đường hòa giải.

Những điều ấy về bản chất không khác nhiều so với khái niệm tu dưỡng và văn hóa ứng xử mà chúng ta đề cao ngày nay.

Bề ngoài, phép tắc có thể là những quy định cụ thể, nhưng sâu xa hơn, đó là quá trình rèn luyện tính cách.

Khổng Tử từng đề cập đến tư tưởng “khắc kỷ phục lễ”, tức là tự kiềm chế bản thân để trở về với lễ. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở hình thức của lễ nghi mà còn ở khả năng tự kiểm soát những ham muốn và sự bốc đồng quá mức.

Con người học cách kiềm chế không phải để làm hài lòng tất cả mọi người, mà để cảm xúc nhất thời và hành động thiếu suy nghĩ không gây tổn hại cho người khác, đồng thời tránh đẩy chính mình vào những rắc rối không đáng có.

Những lời răn của người xưa còn chứa đựng kinh nghiệm sinh tồn

Trong xã hội cổ đại, khi thông tin còn hạn chế và cuộc sống tiềm ẩn nhiều rủi ro, các quy tắc cũng đóng vai trò như một phương thức phòng tránh nguy hiểm và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.

Nhiều điều kiêng kỵ trong dân gian có thể bắt nguồn từ những bài học được tích lũy qua nhiều đời.

Chẳng hạn, những lời dặn về việc không tùy tiện nói những điều bị xem là xui xẻo vào ban đêm, hay các điều kiêng kỵ khi đi qua sông suối, rừng núi, ngày nay có thể khiến nhiều người cảm thấy khó hiểu.

Dù không phải mọi điều kiêng kỵ đều có cơ sở thực tế, một số trong đó phản ánh mong muốn của thế hệ trước: nhắc nhở con cháu thận trọng trước những nguy hiểm chưa thể lý giải.

Trong quá khứ, khi chưa có hệ thống giáo dục an toàn đầy đủ, người lớn khó có thể giải thích mọi mối nguy bằng những kiến thức khoa học rõ ràng.

Vì vậy, họ chuyển những kinh nghiệm sống thành lời răn, tục ngữ hoặc các quy tắc ngắn gọn, dễ nhớ để truyền miệng qua nhiều thế hệ. Đứa trẻ ghi nhớ một điều kiêng kỵ đôi khi cũng đồng thời ghi nhớ lời cảnh báo về một nguy cơ nào đó.

Dĩ nhiên, những lời truyền miệng này không thể được xem là kiến thức khoa học chính xác. Nhưng trong hoàn cảnh lịch sử nhất định, đó từng là một trong những phương thức đơn giản để truyền đạt kinh nghiệm sinh tồn.

Bên cạnh đó, còn có một nhóm quy tắc đặc biệt quan trọng đối với việc xây dựng lòng tin trong cộng đồng. Trong xã hội xưa, hoạt động buôn bán, vay mượn hay tương trợ giữa hàng xóm không phải lúc nào cũng được bảo đảm bằng hợp đồng và hệ thống giám sát chặt chẽ. Con người phần lớn dựa vào uy tín cá nhân để duy trì các mối quan hệ. Đúng giờ, giữ lời hứa, vay mượn có thỏa thuận, giao tiếp có trước có sau... đều trở thành những chuẩn mực quan trọng.

Một người luôn giữ chữ tín, cư xử đúng mực thường được cộng đồng đánh giá là đáng tin cậy và dễ nhận được sự giúp đỡ khi gặp khó khăn.

Ngược lại, người liên tục phá vỡ những thỏa thuận chung, hành động tùy tiện và thất hứa sẽ dần đánh mất lòng tin của những người xung quanh.

Trong xã hội mà các mối quan hệ quen biết đóng vai trò quan trọng, mất uy tín đôi khi đồng nghĩa với việc tự khiến cuộc sống của mình trở nên khó khăn. Vì thế, đối với người xưa, giữ phép tắc không chỉ là biểu hiện của sự lịch sự mà còn là cách xây dựng danh dự và vị thế cá nhân.

Vì sao không thể áp dụng nguyên vẹn những quy tắc cũ vào cuộc sống hiện đại?

Ngày nay, chúng ta sống trong một xã hội có nhiều mối quan hệ giữa những người xa lạ. Hàng xóm có thể không biết rõ về nhau, trong khi bình đẳng và quyền tự do cá nhân ngày càng được coi trọng.

Nhiều quy định khắt khe về thứ bậc tuổi tác hay những nghi thức tiếp khách rườm rà trong quá khứ đã không còn phù hợp.

Nếu cố chấp áp đặt những quy tắc cũ lên người khác, dùng quan niệm truyền thống để phán xét lựa chọn sống của giới trẻ, chúng ta có thể vô tình biến một công cụ duy trì sự hòa thuận thành nguyên nhân gây xung đột.

Đó cũng là lý do không ít người hiện đại cảm thấy khó chịu khi nhắc đến hai chữ “phép tắc”.

Vấn đề không hẳn nằm ở bản thân những quy tắc mà ở cách một số người chỉ ghi nhớ hình thức, trong khi quên mất mục đích ban đầu của chúng.

Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng đề cao tự do đồng nghĩa với việc không cần bất kỳ quy tắc nào. Nhiều người nhìn nhận người xưa coi trọng khuôn phép, còn người hiện đại theo đuổi tự do, như thể hai giá trị này hoàn toàn đối lập. Thực tế không phải vậy. Tự do chưa bao giờ đồng nghĩa với việc con người có thể tùy tiện làm mọi điều mình muốn mà không quan tâm đến người khác.

Pháp luật, đạo đức xã hội và những chuẩn mực ứng xử nơi công cộng ngày nay về bản chất cũng là những hệ thống quy tắc của thời hiện đại. Không gây ồn ào ở nơi công cộng, xếp hàng có trật tự, tôn trọng quyền riêng tư, không xâm phạm lợi ích hợp pháp của người khác... đều là những thỏa thuận chung giúp xã hội vận hành ổn định.

Điểm tương đồng giữa các chuẩn mực hiện đại và nhiều phép tắc truyền thống nằm ở việc xác lập ranh giới, bảo vệ sự bình yên và quyền lợi của các thành viên trong cộng đồng.

Điểm khác biệt là hình thức thể hiện, cơ sở thực hiện và những giá trị xã hội được đặt lên hàng đầu.

Người xưa dựa vào hương ước, gia quy và lễ tục để duy trì trật tự. Xã hội hiện đại dựa vào pháp luật, đạo đức và các chuẩn mực văn minh.

Dù phương thức có khác nhau, cả hai đều cho thấy một nguyên lý: tự do không có giới hạn có thể trở thành sự xâm phạm tự do của người khác.

Khi hiểu được điều này, chúng ta sẽ không còn vội vàng gắn cho tất cả những quy tắc của người xưa nhãn mác “ràng buộc phong kiến”.

Sở dĩ người xưa coi trọng phép tắc chủ yếu xuất phát từ ba nhu cầu.

Thứ nhất, hạn chế những xung đột không cần thiết trong các mối quan hệ quen biết, từ đó duy trì sự ổn định của gia đình và cộng đồng.

Thứ hai, giúp mỗi cá nhân tự điều chỉnh hành vi, rèn luyện tính cách và kiểm soát cảm xúc.

Thứ ba, truyền lại những kinh nghiệm sống được tích lũy qua nhiều thế hệ bằng những hình thức đơn giản, dễ ghi nhớ.

Tất nhiên, tiếp nhận những quy tắc truyền thống cũng cần có sự chọn lọc.

Những quan niệm tạo ra bất bình đẳng, áp đặt sự phục tùng một chiều, kìm hãm cá tính và đi ngược các giá trị tiến bộ cần được mạnh dạn loại bỏ.

Ngược lại, những giá trị khuyến khích con người giữ chữ tín, biết lễ nghĩa, tôn trọng người khác, sống có trách nhiệm và biết giới hạn bản thân vẫn xứng đáng được gìn giữ.

Sau cùng, ý nghĩa của những quy tắc ứng xử không phải là trói buộc con người.

Đằng sau nhiều khuôn phép được truyền lại từ đời này sang đời khác là mong muốn con người biết cảm thông với nhau hơn, giảm bớt những xung đột không đáng có và sống có trách nhiệm với chính mình cũng như cộng đồng. Hình thức của phép tắc có thể thay đổi theo thời đại, nhưng tinh thần “sống có giới hạn, cư xử có chừng mực và biết nghĩ cho người khác” vẫn luôn có giá trị, dù ở bất kỳ thời đại nào.